Het paradoxale van de canon van de Nederlandse geschiedenis is, dat zo’n canon
als functie heeft enige lijn te brengen in ons geschiedenisonderwijs, maar dat hij juist
veel belangstelling voor de geschiedenis oproept op het moment dat hij gewijzigd
wordt. Dat is nu aan de hand.

De commissie Kennedy stelt een aantal wijzigingen voor, waarvan de meeste erop
neer komen dat een man wordt vervangen door een vrouw, want vrouwen waren (en
zijn nog) sterk ondervertegenwoordigd. Dat probleem ontstaat, omdat tot nu toe
mannen nu eenmaal vaker een belangrijke functie vervulden dan vrouwen. Dat kun
je niet met terugwerkende kracht redresseren.

Je kunt wel de vraag stellen waarom sommige periodes of ontwikkelingen aan een
historische figuur zijn gekoppeld, en andere niet. In de eerste editie van de canon
werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden als venster gepresenteerd, in
de tweede Johan van Oldenbarnevelt. Ik heb mij afgevraagd waarom dat laatste niet
direct is gebeurd: was men bang voor de toorn van het Oranjehuis? Opname van
Van Oldenbarnevelt is heel terecht vanwege diens historische betekenis, maar doet
wel het aantal mannen weer met één stijgen. Wanneer men de vensters alleen
betrekking had laten hebben op periodes en ontwikkelingen, had het hele probleem
van de verhouding tussen mannen en vrouwen zich niet voorgedaan.

Waarom wel de opbouw van de verzorgingsstaat aan één politicus koppelen, en niet
de crisistijd, die werd gedomineerd door Colijn? Of de Indonesische vrijheidsstrijd
aan Soekarno en de bezettingstijd aan Seyss-Inquart (of zijn baas)? In de eerste
uitgave treffen we wel portretten aan van dergelijke negatief gewaardeerd personen,
maar de vensters zijn niet naar hun vernoemd. Het is dus niet helemaal duidelijk of
het vernoemen van iemand in een venster het historische belang van iemand
aangeeft of de waardering die we voor hem of haar hebben.

Het venster over de Bataafs-Franse periode is dan wel weer vernoemd naar
Napoleon, waarbij de introductie van de mensenrechten in de beginjaren van de
Bataafse Republiek volledig wordt genegeerd. Zeker ook om ons vorstenhuis niet te
ontrieven. Ik begreep dat dat niet wordt veranderd. Alexander Gogel zou een
waardige representant van de periode zijn. De grondwetsherziening van 1848 had
heel goed gekoppeld kunnen worden aan Thorbecke, maar ook dat is niet gebeurd.
Bij andere vensters wordt een mannelijke representant vervangen door een vrouw,
met nogal geforceerde argumenten. In plaats Floris V komt Jacoba van Beieren, en
in plaats van Karel V Maria van Bourgondië. De enige bijdrage van de laatste was de
keuze van een huwelijkspartner, maar de commissie vindt dat belangrijker dan het
smeden van de Nederlanden tot een staatkundige eenheid door haar kleinzoon. Per
saldo maakt dus Der Keerlen God plaats voor Maria de Rijke.

Om het aantal vrouwen op te pompen wordt een skelet van een vrouw uit de
prehistorie toegevoegd, die millennia later de naam Treintje heeft gekregen. Humor
om te lachen! Maar men heeft dan weer geen venster toegevoegd over de
heksenvervolging, een vorm van terreur waar juist vrouwen eeuwen onder geleden
hebben.

Zoals in het venster over de eenwording van de Nederlanden Karel V is vervangen
door Maria de Rijke, is in het venster over de verzorgingsstaat Willem Drees
vervangen wordt door Marga Klompé. Wanneer de commissie erop uit was aandacht
voor hun werk te trekken, is dat met deze keuze zeker gelukt. Want Karel V dat zal
de mensen een worst zijn, maar met Drees trap je echt mensen op hun hart.

Wat is de betekenis van Drees? Hier en daar kun je horen dat hij de stichter was van
de verzorgingsstaat. Dat is te veel eer. Sommige onderdelen van de verzorgingsstaat
bestaan al sinds de oprichting van de gilden, andere onderdelen zijn van veel
recentere datum, zoals de door Marga Klompé ingediende Algemene Bijstandswet.
Het bijzondere van Drees was dat hij in een tijd waarin er aan alles tekort was, met
zijn Noodwet een voorziening instelde voor een groep zonder inkomen die wel geld
nodig had, de ouderen zonder pensioen. De maatschappelijke betekenis van deze
maatregel blijkt er wel uit dat het de enige sociale maatregel was die in de volksmond
vernoemd werd naar de initiatiefnemer: het ‘trekken van Drees’.

Daaraan ontleende hij een bekendheid die de PvdA goed van pas kwam bij de
Kamerverkiezingen van 1952 en 1956. De PvdA werd toen de grootste hoewel door
het geboortecijfer van de katholieken in ons land het kiezerspotentieel van de KVP
steeds groter werd. Drees werd echt vereerd, als ‘vadertje Drees’. Misschien was ook
hij wel der keerlen god, en maakt dat zijn verwijdering des te navranter.
Drees was tien jaar premier (1948-1958) en symboliseerde meer dan wie dan ook de
jaren vijftig in Nederland. Het was de wederopbouwperiode waarin na de Duitse
bezetting en de strijd om Indonesië Nederland weer opkrabbelde, met groeiende
welvaart en volledige werkgelegenheid.

Drees symboliseerde ook de soberheid van die periode, toen een Amerikaanse
afgezant Nederland bezocht met het oog op de Marshalhulp kreeg die bij Drees thuis
door mevrouw Drees een Mariakaakje gepresenteerd. Wanneer hij het filmjournaal
wilde zien in de Cineac, ging hij gewoon in de rij staan en weigerde hij een
voorkeursbehandeling door de directie.

Mensen zaten niet achter de televisie (waar Drees ook weinig voor gevoeld had)
maar volgden op grote schaal avondcursussen. Er werden meer studiebeurzen
verstrekt en het collegegeld ging omlaag, waardoor nieuwe groepen toegang kregen
tot de universiteit.

Er werden toen nog veel politieke functies vervuld door mensen zonder academische
opleiding, en Drees was een van hen. Je kunt zeggen dat de Partij van de Arbeid uit
die tijd nu niet meer bestaat, en het opzeggen van Drees’ lidmaatschap in 1971
symboliseert dat ook.

Nu zijn voor de positie van Drees in de canon de sores van de PvdA betrekkelijk
irrelevant. Zijn tienjarig premierschap, zijn soberheid en zijn algemene waardering
maken hem tot een symbool voor de wederopbouwperiode.
Dat wil niet zeggen dat Marga Klompé niet moet worden opgenomen. Zij
onderscheidt zich van Jacoba van Beieren en Maria de Rijke dat zij op eigen kracht
een aanzienlijke functie heeft bereikt, en niet door haar afstamming.

Maar ik zou dat niet doen vanwege de Algemene Bijstandswet, maar omdat zij de eerste vrouwelijke minister was, en daarmee de opmars van vrouwen in de politiek symboliseert, die nog steeds niet is beëindigd. Maar je moet dan niet tegelijkertijd Drees maken tot een
symbool van degenen die bij positieve discriminatie aan het kortste eind trekken.

Vrij Links lijn

Vrij Links is een meerstemmig platform. Tenzij anders vermeld, spreken auteurs op persoonlijke titel.