Iran en de kracht van visueel verzet

Redactie Vrij Links

De snel toenemende secularisatie in Iran is misschien niet de allerbelangrijkste motor achter het aanhoudende verzet van Iraanse burgers tegen het islamitische regime, maar het is zeker een belangrijke factor.

De afwijzing van de religieuze leiders door miljoenen burgers is misschien ook wel de belangrijkste reden dat veel westerse instellingen terughoudend zijn om de kant te kiezen van de Iraniërs, vooral vrouwen, die onder het juk zitten van de ayatollah’s. Pooyan Tamimi Arab, Associate Professor of Secular and Religious Studies aan de Universiteit Utrecht en een van de sprekers, denkt dat veel mensen bang zijn dat ze door de kant van de demonstranten te kiezen te boek staan als ‘islamofoob’.

Dit is, samengevat, een centrale conclusie na het debat dat deze week plaatsvond in Amsterdam, op initiatief van Vrij Links. Onder de titel Iran en de kracht van visueel verzet lieten de twee sprekers – naast Tamimi Arab sprak ook PhD Candidate in Philosophy and Religious Studies Nilou Yekta, beide medewerkers van de Unversiteit Utrecht – zien welke drijfveren en visuele uitingen er de laatste tijd in Iran naar buiten zijn gekomen in de strijd tegen de meedogenloze onderdrukking van – vooral vrouwelijke – Iraanse burgers tegen het regime van de islamitische republiek.

De bijeenkomst, 4 jaar na de moord op de Iraanse activiste Mahsa Amini door de Iraanse zedenpolitie vanwege haar losse hoofddoek, stond in het teken van de foto’s, affiches, vlugschriften, cartoons en andere beelden die de strijd op het netvlies van de wereld willen houden. Sterke beelden doen dat beter dan sterke woorden, zo leert de ervaring. De oorlog in Vietnam, de opstand op het Tiananmenplein in Peking: we herinneren ons deze dingen door enkele beelden (de napalmkinderen, de tankman), niet door de toespraken van politici of de verslagen in de kranten. Beelden beklijven, de woorden gaan verloren.

Het lichaam als slagveld

In Iran gebeurt iets soortgelijks. Deze week hield Vrij Links een goed bezochte bijeenkomst in Amsterdam met als titel Iran en de kracht van visueel verzet. Centraal stonden de activistische beelden die in Iran zijn gemaakt om de opstand tegen de Iraanse ayatollahs en hun religieuze regime in beeld te houden. De twee presentaties werden gevolgd door een levendige Q&A onder leiding van moderator Bahram Sadeghi.

De presentaties lieten vooral de beelden spreken (zie de afbeeldingen), waarbij duidelijk werd dat zelfs ‘gewone’ beelden subversief kunnen zijn. Zoals de foto van twee jonge vrouwen, die, ongesluierd, een ontbijt eten in een van de vele eenvoudige barretjes waar de gewone Iraniër even uitblaast en snel wat naar binnen propt. Een van de twee vrouwen op dit beeld is maanden na de publicatie van de foto op internet alsnog gearresteerd. Een ‘vol, rijk leven’ als ultieme verzetsdaad in een land waar de leiders de dood en de religie hoger waarderen. Daarmee levert deze foto het bewijs bij een conclusie van Nilou Yekta: de protesten tegen het regime laten, los van politieke en religieuze elementen, vooral ook de ambitie zien van ‘een rijk leven vol liefde en welvaart’, tegen de bedrukkende regels van een samenleving waarin religieuze regels en een eervolle dood zwaarder lijken te wegen.

Een mooie conclusie: niet de bloedige, harde beelden, maar de visuele uitingen van samenzijn, loshangend haar, van vriendschap, van ‘domweg gelukkig zijn’, zijn de beelden die het lastigst te bestrijden zijn en de Iraanse burger moed geven.

Een paar kernpunten uit het verhaal van Pooyan en Nilou:

* De ‘Woman, Life, Freedom’ beweging, is meer dan een protest tegen de hoofddoek, het is een opstand tegen een politiek systeem dat probeert vrouwenlichamen, privélevens, religieuze identiteit en publiek gedrag te controleren.

* De vele foto’s, video’s, illustraties en social media posts, doen meer dan alleen de protesten illustreren. Ze geven richting, vorm en inhoud aan de beweging, niet alleen maar commentaar of kritiek.

* Het lichaam is het belangrijkste slagveld. Alles draait om de pogingen van de Islamitische Republiek om vrouwen – uiterlijk en in gedrag – te beperken in hun identiteit. Daarom zijn zaken als ongesluierd zijn, dansen, fietsen, je haar tonen, kleurrijke kleding dragen en in het publiek genegenheid tonen in feite politieke daden. Dit ‘vrije’ gedrag claimt de controle over het lichaam en het dagelijks leven terug.

* Leven, niet ‘overleven’. De nadruk op ’leven’ is in feite een afwijzing van het regime, dat vooral soberheid, martelaarschap, opoffering en gehoorzaamheid propageert. Het verlangen naar plezier, welvaart, muziek, vriendschap, seksualiteit, vrije tijd, zelfexpressie zijn daarom een directe aanval op de islamitische waarden van het ayatollah-regime.

* De seculiere naast de religieuze levensstijl. De beweging wordt steeds seculierder, dus gericht tegen de islam zoals de ayatollahs dit propageren. Het is echter geen puur anti-religieus protest. De religieuze autoriteit van de staat wordt afgewezen, demonstranten willen religie scheiden van politiek, in diverse variaties. In de basis is iedere demonstrant het erover eens dat de staat de burgers niet het geloof in deze vorm mag opleggen.

* De beweging is zowel feministisch als nationaal.  De beweging heeft zowel feministische als nationalistische trekken. De Iraanse nationale identiteit is volgens de beweging in de verdrukking geraakt onder deze Islamitische Republiek. Verwijzingen naar de pre-islamitische Perzische geschiedenis en de Pahlavi-periode winnen daarom terrein.

* Maar… er is geen eenduidig politiek toekomstbeeld. Er groeit een brede coalitie, maar daarbinnen zijn spanningen rond nationalisme, etnische minderheden en de toekomstige plaats van vrouwenrechten. De beweging omvat mensen met zeer verschillende opvattingen over monarchie, democratie, buitenlandse interventie en religie. Gedeeld streven leidt niet automatisch tot overeenstemming over wat er voor in de plaats moet komen.

* Bij westerse instellingen heerst vaak angst om van islamofobie te worden beschuldigd. Zij zijn om die reden vaak terughoudend om de kritiek van vrouwen op hoofddoek en politieke islam te tonen of te bespreken. Dat is meer dan jammer; het is een grote vergissing.

* De protesten hebben al veel bereikt.  Ondanks het feit dat de onderdrukking zo hevig is dat er ogenschijnlijk niets verandert, zit de grote verandering in de mindset van de gemiddelde Iraniër. Wat tot voor kort onmogelijk was, is nu een reeël scenario: openbaar ongesluierd zijn, openlijke kritiek op de Opperste Leider uiten, de scheiding van religie en nationale identiteit nastreven. De beweging heeft deze ideeën zichtbaar, legitiem en maatschappelijk bespreekbaar gemaakt.

Fusafari plaatst regelmatig tekeningen op Instagram die het thema Woman, Life, Freedom’ aansnijden, ook op haar eigen website.

https://forouzansafari.com/WOMAN-LIFE-FREEDOM