Zaterdag 26 september hield Vrij Links-voorzitter Femke Lakerveld in Utrecht de Anton Constandse Lezing, over kunst, moraal en de krimpende ruimte voor het vrije woord. Daarna werd onze documentaire De Kunst van het Vrij Zijn vertoond en sprak Jolande Withuis, door De Vrije Gedachte uitgeroepen tot Vrijdenker van het jaar. Een verslag van een dag over moed, moraal en het woordje ‘maar’.
De toenemende morele druk op de culturele sector komt niet alleen van buitenaf. De instellingen, bestuurders en medewerkers dragen er zelf net zo veel aan bij. Ze beoordelen niet alleen de kunst, maar ook de identiteit, achtergrond en morele opvattingen van de makers. Zo legt de sector kunstenaars zelf langs een morele meetlat en vergeet haar kernwaarde: artistieke vrijheid.
Die stelling poneerde Vrij Links-voorzitter Femke Lakerveld zaterdag in de jaarlijkse Anton Constandse Lezing in Utrecht. Onder de titel De kunst als hoeder van moraal – over de krimpende ruimte voor het vrije woord ging ze dieper in op de morele klem waarin de kunstenaars en de sector anno 2026 gevangen lijken te zitten. Ze deed dat voor een publiek van leden en sympathisanten van de vereniging De Vrije Gedachte, die met de lezing het gedachtengoed van vrijdenker Anton Constandse in de schijnwerpers zet.
Lakerveld signaleert een dubbele houdgreep: kunstenaars worden niet alleen door de buitenwereld beoordeeld op hun morele status en de juiste identiteit en opstelling, maar net zo goed door de kunstsector zelf. In haar betoog schetst ze een beeld dat steeds ongemakkelijker wordt, en steeds overtuigender. Ze is scherp over turflijstjes van identiteiten en ‘gezindheidstoetsen’ en over bestuurders die controversieel werk vermijden onder het mom van veiligheid en inclusie.
In haar lezing liet Femke Lakerveld zien hoe selectief de artistieke vrijheid door haar eigen sector wordt verdedigd. Onder haar grapjes en klinkende voorbeelden klonk een oprechte betrokkenheid bij kunstenaars die geweerd worden uit het debat op grond van een onwelgevallige mening of zelfs hun identiteit. Ze sloot af met een pleidooi voor ‘de kunst die niets beoogt’, met musea zonder bordjes, boeken over foute mensen en films vol onfunctioneel naakt. Lakerveld oogstte een staande ovatie. Wat blijft hangen is de zorg: niet alleen om de kunst die overblijft, maar ook om de kunst die nooit gemaakt wordt.
Na de lezing werd ook de korte Vrij Links-documentaire De Kunst van het Vrij Zijn vertoond, waarin Lale Gül en Paul Haenen in gesprek gaan over persoonlijke en artistieke vrijheid en de consequenties van het tegen de stroom in zwemmen. Makers Hester Overmars (regie) en Marieke Hoogwout (research en redactie) waren in de zaal aanwezig. Hoogwout gooide er bij haar introductie meteen een quizvraag tegenaan: wie kan raden na hoeveel seconden de gemiddelde docent beslist dat deze docu nevernooit kan worden vertoond aan de leerlingen van hun middelbare school? (Spoiler alert: na één seconde, namelijk zodra de naam van Lale Gül in beeld komt).
Ook Hoogwout deed een oproep om de kunst te ontketenen, vanwege een enkel woordje: maar. “Het woordje waarvan je weet dat het komt zodra een bestuurder of opiniemaker plechtig de vrijheid affirmeert: ‘Vrijheid is een groot goed – maar.’ Het is death by a thousand cuts,” vervolgde Hoogwout, “die vermaarisering van de vrijheid. Juist ook in uiterst wellevende, vreedzaam formulerende kringen kruipt het ‘maar’ waar het niet gaan kan.”
Na de pauze was het tijd voor nóg een topper, de auteur en socioloog Jolande Withuis, ook bekend van haar biografieën en haar autonome geluid als Volkskrant-columnist. Zij werd door De Vrije Gedachte gekroond tot ‘vrijdenker van het jaar’. Een hele eer, vond Withuis, die in een tweegesprek met socioloog Hans de Vries dieper inging op haar jeugd (in een communistisch nest), het hedendaagse feminisme (platgeslagen tot ‘vrije keuze voor iedereen’) en haar biografieën (lees die!).
De actuele discussie over gescheiden zwemmen voor vrouwen in het Amsterdamse Noorderparkbad en het voorstel van D66, gesteund door PRO, kwam ook aan bod: “Hoe is het toch mogelijk, in een publiek zwembad?” vroeg Withuis zich af. “De overheid zou helemaal geen uitzonderingen moeten verlenen op religieuze gronden.” Ze waarschuwde: “Een samenleving waarin dergelijke privileges worden verleend, is juist niet inclusief.”
Het meest genoten we van Withuis’ scherpe antwoorden op zowel de nieuwsgierige als de minder nieuwsgierige vragen uit de zaal (met beide kan ze namelijk uitstekend uit de voeten) en haar analyse van het feminisme, “dat bepaald niet alleen door politiek links is voortgetrokken, zoals vaak wordt gedacht”. Aan de laudatio voor haar, door de voorzitter van De Vrije Gedachte Stanley Bakker, hadden we met liefde willen meeschrijven, want ook vanuit Vrij Linkse waarden bezien is Withuis een meer dan terechte vrijdenker van het jaar. Withuis’ vermogen om de meest ingewikkelde onderwerpen zuiver te blijven beredeneren vanuit eigen waarden en zonder daarbij een ideologische kant te sparen, is een inspirerend voorbeeld voor velen.
Een beetje meer moed en een beetje minder moraal, ook kritisch blijven op je eigen ideologische hoek, en als je het zo zeker denkt te weten, kún je natuurlijk ook nog even verder denken. Met al deze gedachten gingen wij op huis aan en kijken we vooral uit naar nog meer Vrij Linkse stemmen in het publieke debat.
NB Zodra de lezing van Lakerveld gepubliceerd is, geven we een seintje via onze nieuwsbrief of onze socials; behoefte aan méér Withuis; lees dan dit mooie interview dat Marieke Hoogwout eerder met haar had voor Vrij Links.
Vrij Links is een meerstemmig platform. Tenzij anders vermeld, spreken auteurs op persoonlijke titel.
